ਸਿੱਖ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?

ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਜਿਹੜਾ

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ
ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤਕ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ
ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਾਹੁਲ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਖਦਾ ਹੈ
ਬੁੱਤ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ
ਕੁੱਠਾ (ਹਲਾਲ) ਮਾਸ  ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ
ਤੰਮਾਕੂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

****

ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?

ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਜੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਗਦੀ ਜੋਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

****

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕੀ ਹਨ ?

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਇ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ

***

ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਕੌਣ ਹਨ ?

ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਰਮ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਰੇ ਲਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਤ ਮਸਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਹਨ...

ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ   
ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ
 

ਉਪਰੋਕਤ ਦਰਜ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ  ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ  ਬਾਬਾ ਆਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਪੋਹ ਅਰਥਾਤ 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਹੀ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਪੋਹ ਅਰਥਾਤ 21 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀਤਾ ਸੀ ।

****

ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਕੌਣ ਹਨ ?

ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦਾ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ...

ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ

****

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੀ ਹੈ ?

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ, ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਅਰਥਾਤ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਾਟੇ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪਤਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਘੋਲ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਬੀਰ ਆਸਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜੂ਼ਰੀ ਵਿਚ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ (ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ, ਤਵਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ - ਸ੍ਰਾਵਗ ਸੁਧ ਵਾਲੇ (10), ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ) ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛਕ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਜਾਈਦਾ ਹੈ ।

****

ਖਾਲਸਾ ਕੌਣ ਹੈ ?

ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਖਾਲਿਸ ਅਥਵਾ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਨਿਰੋਲ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਖੋਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਖਾਲਿਸਾਹ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਜੋ ਖਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉਪਰ ਕੋਈ ਮਾਲਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਿਕ ਹੈ । ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਿਆ ਜੋ ਕੇਵਲ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਝੁਕਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ।
  
****

ਕਕਾਰ ਕੀ ਹਨ ?

ਖਾਲਸਾ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇਹ ਪੰਜੇ ਕਕਾਰ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ । ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਕ  ਤੋਂ ਸੁ਼ਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਕਾਰ ਅਖਵਾਉਦੇ ਹਨ। ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਲਈ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ । ਇਹ ਕਕਾਰ ਹਨ...

ਕੇਸ              : ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਸੰਤਪੁਣੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਦਿੱਖ
ਕੰਘਾ             : ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਣ ਲਈ
ਕਛਿਹਰਾ       : ਨੇਕ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ
ਕੜਾ(ਲੋਹੇ ਦਾ) : ਕਲਾਈ ਤੇ ਪਹਿਨਣ ਲਈ
ਕਿਰਪਾਨ       : ਸਵੈ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ

ਕੇਸਾਂ ਉਪਰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਰੱਖਣੀ ਹੈ।

****

ਤਖਤ ਕੀ ਹਨ ?

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਂ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਚਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਸਲੇ ਇਸ ਤਖ਼ਤ ‘ਤੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸੱਦਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਬਾਕੀ ਤਖ਼ਤਾਂ ਉਪਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਪਰੰਤੂ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਬਣਨ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਫੈਸਲਿਆਂ ਉਪਰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਤਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਜਾਂ ਬੈਠਣ ਲਈ ਚੌਕੀ । ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਤਖ਼ਤ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਹਨ...

ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੰਜਾਬ)
ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬਿਹਾਰ)
ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਪੰਜਾਬ)
ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਂਦੇੜ (ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ)
ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਪੰਜਾਬ)

***

ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਕੀ ਹੈ ?

ੴ ਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ।।

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੀ ਸਿਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
  
ੴ                : ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਤਿਨਾਮੁ        : ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸਤੇ ਹੈ।
ਕਰਤਾ            : ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ।
ਪੁਰਖੁ             : ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰਭਉ         : ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਉ ਜਾਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਡਰ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਨਿਰਵੈਰੁ         : ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਅਕਾਲ           : ਊਹ ਕਾਲ ਜਾਂ ਮੌਤ ਤੋ ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਮੂਰਤਿ           : ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਮੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਜੂਨੀ           : ਉਹ ਜੂਨਾਂ ਤੋ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਜੰਮਣ ਮਰਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਦਾ ਹੈ।
ਸੈਭੰ               : ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ    : ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ  ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

***

ਨਿੱਤਨੇਮ ਕੀ ਹੈ ?

ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਨਿੱਤਨੇਮ ਹੈ, ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।                                                                                            
 

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ           : ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਤਵਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੈਯੇ (10) ਸ੍ਰਾਵਗ ਸੁਧ ਵਾਲੇ
ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ              : ਸੋ ਦਰੁ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ
ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਵੇਲੇ    : ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ ਸਾਹਿਬ
        
ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।

***

ਗੁਰ ਮੰਤਰ ਕੀ ਹੈ ?

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਤਮਾਮ ਗੁਣ ਗੁਰ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਗੁਰ ਮੰਤਰ ਹੈ ।

ਗੁ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਰੂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੂਰ ਕਰਨਾ । ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਹੁ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਾਹ ਤੂੰ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ ।

ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਮੰਤਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀ ਮਾਨ ਤੂੰ ਬੇਅੰਤ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

****

ਸੰਗਤ ਕੌਣ ਹੈ ?

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮੁਖ ਕਿਸੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਗਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਗਤ ਸਤਿਸੰਗਤ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਊਚ ਨੀਚ ਦਾ ਭਰਮ ਜਾਂ ਛੂਤ ਛਾਤ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਗਤ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

***

ਲੰਗਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?

ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵਨਾ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਖ਼ਰਚਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕ ਕੇ ਅਨੰਦਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਤੀਜੇ ਨਾਨਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਚਲਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਭਾਵ ਤੋਂ ਇਕ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਇਹ ਬਖਸਿ਼ਸ ਅੱਜ ਤਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਅਤੁੱਟ ਸਬੰਧ ਹੈ।

***

ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਕੀ ਹੈ ?

ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੁਰੂ ਦਾ ਘਰ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦੁਆਰ । ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਜਾ ਕੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਲਈ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ, ਭੁੱਖਿਆਂ ਲਈ ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਲਈ ਅਰਾਮਗਾਹ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਗੁਰਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਸੋਮੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਕੇਂਦਰ, ਪੂਜਾ ਪਾਠ ਲਈ ਯੋਗ ਅਸਥਾਨ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਪੰਥਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

***

ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀ ਹੈ ?

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਹਨ। ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਟਹਿਲ ਜਾਂ ਖਿਦਮਤ । ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚੇਤਾ, ਚਿੰਤਨ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕਰਨਾ । ਸੇਵਾ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪਰਖ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰੂਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਜਾਂ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਸੀਮ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾ ਉਸ ਦੇ ਤਮਾਮ  ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ।

***

ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਕੀ ਹੈ ?

ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਜਿਸ ਦੇ ਜੁੱਗੋ ਜੁੱਗ ਅਟੱਲ ਹੋਣ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਉਚੇ ਸਥਾਨ ਉਪਰ ਸ਼ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦਾ ਰੰਗ ਕੇਸਰੀ ਜਾਂ ਸੁਰਮਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉਪਰ ਸਰਬਲੋਹ ਦਾ ਖੰਡਾ ਜਾਂ ਭਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿਕੋਨ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਜਾਂ ਸੂਤੀ ਕਪੜੇ ਦਾ ਝੰਡਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

***

ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਕੀ ਹੈ ?

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੋਂ ਉਚਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਨਾਨਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿਚ 3 ਸਵਰ, 2 ਅੱਧ-ਸਵਰ ਅਤੇ 30 ਵਿਅੰਜਨ ਅਰਥਾਤ ਕੁੱਲ 35 ਅੱਖਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਂਤੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ ਦੇ (ਸ਼, ਖ਼, ਗ਼, ਜ਼, ਫ਼, ਲ਼) ਛੇ ਅੱਖਰ ਪਾ ਕੇ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ।

***

ਕੀਰਤਨ ਕੀ ਹੈ ?

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਾਇਨ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰੰਕਾਰ ਦਾ ਜੱਸ, ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋ ਸਿੱਧੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀਰਤਨ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੀਰਤਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇਕ ਖਾਸ ਹਿੱਸਾ ਹੈ । ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਰੂਪ ਰਚਨਾ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

***

ਅਰਦਾਸ ਕੀ ਹੈ ?

ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਰਦਾਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਅਰਜ਼ ਅਤੇ ਦਾਸ਼ਤ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਅਰਜ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅਰਜ਼ੋਈ ਜਾਂ ਬੇਨਤੀ ਅਤੇ ਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ । ਇਸ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੇਨਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ। ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵੀ ਜਿ਼ਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ, ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸਿੱਖ ਕੇਵਲ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ  ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕੰਮ ਉਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹੇ।

***

ਸਰਬਤ ਦਾ ਭਲਾ ਕੀ ਹੈ ?

ਸਿੱਖ ਸਾਰੀ ਮਨੁਖਾ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੋਤ ਸਮਝ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਭੇਦ ਭਾਵ ਦੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਬਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਰਬਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਵਰਨਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਹੀ ਆਖਦਾ ਹੈ...

ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ
ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬਤ ਦਾ ਭਲਾ
  
***

ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਕੀ ਹੈ ?

ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇਸ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੜਕਾ ਅਤੇ ਲੜਕੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬੈਠ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਗਿਰਦ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਹਰੇਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੰਘਣੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਿਨਾਂ ਜਾਤ ਪਾਤ ਅਤੇ ਗੋਤ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

***

ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਕੀ ਹਨ ?

ਹਰ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ...

ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਵਸ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਿਵਸ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੇ ਦਿਵਸ
ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਗੁਰਸਿਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਿਨ
ਵਿਸਾਖੀ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਨਾ ਦਿਵਸ
 
***

ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਕੀ ਹੈ ?

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ (ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੀ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਨਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇਵੇਂ ਨਾਨਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪਣ ਸਮੇਂ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਚੇਤਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਲੋਂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

***

ਗਤਕਾ ਕੀ ਹੈ ?

ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਖੇਡ ਗਤਕਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਇਕ ਲੰਮੀ ਸੋਟੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਢਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਖੇਡੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਲੱਠ ਜਾਂ ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਢਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਖੇਡ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਨਾਲ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਫੁਰਤੀਲਾਪਣ, ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਗਤਕੇ ਦੀ ਇਸ ਖੇਡ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਵਲੋਂ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਖੇਡ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ । ਇਹ ਖੇਡ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਰਹੀ । ਅੱਜਕੱਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਸਮੇਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

***

ਖੰਡਾ ਕੀ ਹੈ ?

ਦੋ ਧਾਰੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ । ਇਹ ਦੋ ਧਾਰੀ ਖੰਡਾ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ (ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ) ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਉਪਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੰਡੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...

ਦੋ ਕ੍ਰਿਪਾਨਾਂ    : ਰੁਹਾਨੀ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੱਤਾ, ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ ।
ਖੰਡਾ            : ਭਰਮ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੁੱਟਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ
ਚੱਕਰ          : ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚਲੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ

***

ਨਿਹੰਗ ਕੌਣ ਹਨ ?

ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਾਡਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹ, ਨਿਧੱੜਕ, ਨਿਡਰ । ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਖਸਿ਼ਆ ਬਾਣਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਸ਼ਤਰ ਸਜਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਫਤਿਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤਕ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਡਟੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਿਰਭਉ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।

***

ਨਗਾਰਾ ਕੀ ਹੈ ?

ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਗਾਰਾ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਾਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਲਾਡਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵਹੀਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਗੁਰੂਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਅਰਦਾਸ ਵੇਲੇ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਲੋਂ ਇਕ ਨਗਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

 ***

ਜੈਕਾਰਾ ਕੀ ਹੈ ?

ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਹੈ...

ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ
ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ

ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖਸਿ਼ਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਵਿਚ ਸਤਿ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਰਵ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਇਹ ਜੈਕਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਵਿਚ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
    
***

ਫਤਿਹ ਕੀ ਹੈ ?

ਜਦੋਂ ਵੀ ਦੋ ਸਿੱਖ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਫਤਿਹ ਗਜਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਫਤਿਹ ਇਹ ਹੈ...

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ

ਫਤਿਹ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ ਫਤਿਹ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿਤਾ ਸੀ ।

***